هشدار! برای استفاده بهتر از این وبسایت، باید JavaScript در مرورگر شما فعال باشد.
http://

نگاهی به آلبوم <گلچین 1 و2> رضا شفیعیان گلچینی از ضرب و مضراب – محمد تقی ارغوانی فرد

[11 ژوئن 2015]
نگاهی به آلبوم <گلچین 1 و2> رضا شفیعیان گلچینی از ضرب و مضراب  –  محمد تقی ارغوانی فرد
نگاهی به آلبوم <گلچین ۱ و۲> رضا شفیعیان
گلچینی از ضرب و مضراب

محمد تقی ارغوانی فرد

«گلچین ۱ و ۲» عنوان آلبومی است از آثار ضربی رضا شفیعیان با سنتور علیرضا جواهری و تنبک بهمن رجبی توسط مؤسسه فرهنگی هنری آوای چکاد ضبط و روانه بازار موسیقی شده است. این اثر ماندگار بازسازی دوره‌ای درخشان از موسیقی ایرانی است. دوره‌ای که در آن مفهوم واقعی همنوازی با ساز کوبه‌ای به چشم می‌آید. دوره‌ای که تنبک همانند ساز نغمه پرداز همراه خود، نقشی بنیادین در اجرا داشته است و تنها به حفظ پایه و پرکردن فضاهای خالی موسیقی نمی‌پردازد. شاید بتوان همنوازی رضا شفیعیان و بهمن رجبی را نقطه عطفی در این زمینه قلمداد کرد.
ارتباط متقابل دو ساز تنبک و سنتور که نقشی تنگاتنگ و درخشان را در کنار هم ایفا می‌کنند. هماهنگی در ساختار و جمله ‌بندی این آثار تا حدی است که فقدان هر یک از این دو باعث خلأ شنیداری می‌شود. در ساختار ریتمیک و ملودیک بسیاری از این قطعات می‌توان به تأثیرپذیری متقابل آهنگساز و نوازنده تنبک پی برد و این تأثیرپذیری می‌تواند یکی از دلایل هماهنگی بسیار زیاد این مجموعه آثار باشد. شاید تأثیر‌پذیری این دو هنرمند از گذشتگان و معاصران خود بیشترین اثر را در ارائه هر چه بهتر این آثار داشته است. این تأثیرپذیری را می‌توان هم از لحاظ جمله ‌بندی و ساختار ملودیک و هم بیان ریتمیک بررسی کرد. رضا شفیعیان یکی از هنرمندان بزرگ در عرصه سنتورنوازی پلی است میان نسل قدیم و معاصر نوازندگان سنتور.
رضا شفیعیان در سال۱۳۲۰ در تهران متولد شد و از۱۳ سالگی شروع به فراگیری ویولن کرد. وی بعد از مدتی به مشق سنتور روی آورد و در این راه پدر مشوق این هنرمند فرزانه بود که خود آشنایی با موسیقی داشته و سنتور را نزد استاد فرامرز پایور یاد گرفته و سالیان سال به نواختن ردیف‌ها و قطعات ضربی پرداخته است. ۹ سال نوازنده سنتور در ارکسترهای رادیو بوده و از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران لیسانس موسیقی را اخذ کرده است. شفیعیان با هنرمندان مرکز حفظ و اشاعه موسیقی همکاری نزدیک داشته و کنسرت‌های مختلفی از جمله در روزهای ۱۱و ۱۲ مرداد ۱۳۵۶ در باغ فردوس در قالب دونوازی با تنبک بهمن رجبی اجرا کرده است. اجراهای مختلف با گروه درویش از جمله در جشن هنر شیراز که در حافظه هنر موسیقی ایران ثبت و جاوید باقی مانده جزو آثار ماندگار این استاد موسیقی ایرانی است.
از آن زمان تاکنون فعالانه و در نهایت صداقت و وارستگی، هنرجویان و هنرمندان زیادی را تربیت و به جامعه هنر موسیقی ایران تحویل داده‌اند که سلامتی و طول عمر با عزت و موفقیت روزافزون در تداوم تربیت هنرجویان بیشتر را برایشان آرزومندیم. در نغمات و جملات زیبای شفیعیان می‌توان ردپای بسیاری از هنرمندان توانا همچون ابوالحسن صبا، مرتضی خان محجوبی، حبیب سماعی، نورعلی برومند، یوسف فروتن و فرامرز پایور را پیدا کرد. همکاری مستمر با گروه حفظ و اشاعه موسیقی و اجرای کنسرت‌های موسیقی ایرانی با گروه درویش از جمله فعالیت‌های این هنرمند است.
ضرب رجبی
در این راه بهمن رجبی هنرمندی تأثیر یافته از گذشتگان و معاصران شفیعیان است. شاید بیشترین تأثیر‌پذیری غیرمستقیم در آثار و ساختار ریتمیک بهمن رجبی را بتوان در آثار هنرمندان بزرگ همچون علینقی وزیری و ابوالحسن صبا مشاهده کرد و با نگاهی دیگر تأثیرپذیری از هنرمند تنبک نواز، امیر ناصر افتتاح. جمله ‌بندی ریتمیک و بسط و گسترش هدفمند آن به قبل و بعد از رجبی تقسیم می‌شود. در شیوه‌های قدیم هنر تنبک نوازی این ساز چه در تکنوازی و چه همنوازی به اجرای دورهای تکراری ریتمیک می‌پرداخته که در اکثر مواقع حاوی دورهای ریتمیک کوتاه به همراه جمله ‌بندی‌های ساده ریتمیک بوده است. در بسیاری از موارد بخصوص در همنوازی تنبک با سازهای ملودیک این نقش گاهی در اجرای یک موتیف تکراری ریتمیک خلاصه می‌شد. در حدی که جایگاه ساز تنبک را تنها به عنوان نگه دارنده ریتم یک قطعه پایین می‌آورد. به همین خاطر نوازندگان این ساز نقش چندانی در ساختار کلی قطعات نداشتند و گاهی فقط پایه قطعه را نگه می‌داشتند تا نوازندگان سازهای ملودیک ریتم قطعه را گم نکرده یا به اصطلاحی خودمانی‌تر از ضرب نیفتد.
رجبی علاوه بر حفظ ساختار ریتمیک، جمله ‌بندی و ساختار هدفمند را در ساز تنبک نهادینه کرد و در سطحی بالاتر به بسط و گسترش بسیاری از جملات کوتاه ریتمیک پرداخت، به نحوی که برای نخستین بار شاهد به وجود آمدن قطعاتی هدفمند برای این ساز بودیم، قطعاتی که علاوه بر ساختار و جمله ‌بندی هدفمند و انسجام ریتمیک حاوی نگاهی هنری و متفاوت به دور از جلوه‌های صرفاً نمایشی برای این ساز بودند. ساختار آثار رجبی تا حدی پیش می‌رفت که می‌توان در برخی از آن‌ها رد پایی از فرم‌های هدفمند موسیقی کلاسیک غرب را پیدا کرد.
ابداع تکنیک‌های اجرایی بدیع و ترکیب‌های نو از ویژگی‌های بارز رجبی در هنر تنبک نوازی معاصر است. اجرای موتیف‌های ریتمیک با حالات گوناگون (واریاسیون)، اجرا و ابداع ریزهای گوناگون، تأثیرپذیری از نغمات محلی و ترانه‌های عامیانه اجتماعی یکی دیگر از ویژگی‌های بارز رجبی در نواختن تنبک است. هنرمندان بسیاری همچون حسین علیزاده، پرویز مشکاتیان و کامبیز روشن روان تحت تأثیر رجبی و ویژگی‌های ساختاری ریتمیک آثار او به خلق برخی از آثار خویش پرداختند. همچنین در بخش همنوازی با سازهای ملودیک شاهد تنوع بسیار در شیوه نوازندگی رجبی با هنرمندان گوناگون هستیم. وی به فراخور حال هر یک از سازها و نوازندگان، شیوه همنوازی خود را برمی‌گزید و بر اساس سبک و شیوه نوازندگی هر یک از این هنرمندان به همنوازی با آنان می‌پرداخت.
رجبی در سال ۱۳۱۸ در یکی از محلات فقیرنشین رشت متولد شد. او با استفاده از همه گذشتگان و معاصران هنر والای تنبک نوازی، بیشتر خود را مدیون زنده یاد امیر ناصر افتتاح (معلم بزرگ تنبک نوازی ایران) می‌داند. رجبی که نویسنده و محقق نیز هست تاکنون دو کتاب تحقیقی از دیدگاه جامع شناسی تحت عنوان «تنبک و نگرشی به ریتم از زوایای مختلف» و دو کتاب آموزشی برای دوره ابتدایی، متوسط، عالی و فوق عالی با استفاده از سیستم یک خطی به رشته تحریر درآورده است.
کتاب اول تحقیقی و همچنین کتاب آموزش تنبک شامل دوره‌های ابتدایی متوسط، عالی و فوق عالی وی چاپ شده و در دسترس عموم است؛ ولی بنا به گفته ایشان، کتاب دوم تحقیقی‌اش مشتمل بر ۳ فصل «آیا در رشته تنبک نوازی، هر نوازنده‌ای الزاماً هنرمند هم هست»، «رد تحریم موسیقی در تشیع» و«جامع شناسی ریتم». است.
رجبی ۴۰ سال تمام است که با اجرای کنسرت‌های پژوهشی و سخنرانی و تک نوازی تنبک بدون توجه به مسائل مالی ارزش‌های علمی و عملی این ساز را نشان داده و اعتقاد دارد، هنوز هم این ساز موسیقی ایرانی مظلوم و مهجور است.
وی در آذر ماه سال ۱۳۷۶ پس از۱۹ سال دوری در زمینه همکاری با ساز‌های ملودی و ریتمیک، طی دو شب متوالی، ضمن اجرای دو نوازی با تنبک، سه نوازی با تار و سنتور و بالاخره دو نوازی با سنتور، ابعاد دیگر این ساز مظلوم و مهجور را مجدداً معرفی کرده است.
عاشق طنز است و در گفته‌ها و نوشته‌های خود، اغلب نوع گزنده‌اش را به کار می‌برد. او با استفاده از عبارت «برولف» نقاش روس، معتقد است که هنر والای تنبک نوازی از جایی آغاز می‌شود که جزئیات و ریزه کاری‌ها آغاز می‌شود. سرانجام اینکه به اعتقاد وی، بحث بر سر تغییر نظام تنبک نوازی از طریق گفتار و کردار و نوشتار و نه توجیه یا تفسیر آن است.
رجبی را نه تنها یک استثنا در عرصه علمی موسیقی ایرانی بلکه می‌توان بنیانگذار یک تفکر نوین انتقادی در این وادی برشمرد. شاید او تنها کسی باشد که نخستین پایه‌های نقد را در موسیقی ولو به زبان دیگر بنا کرده باشد. از رجبی همنوازی با هنرمندانی چون منصور نریمان، حسین علیزاده، پرویز مشکاتیان، محمد موسوی، کامران داروغه، مجتبی میرزاده و سایرین به یادگار مانده است.
اوج این همنوازی‌ها را می‌توان در همکاری مستمر با هنرمند ارزنده رضا شفیعیان دانست که حاصل این همکاری، طراحی و اجرای حدود ۱۰۰ قطعه و اثر هنری در دهه پنجاه بوده است که گزیده‌ای از آن‌ها در مجموعه‌های گلچین ۱ و ۲ به هنردوستان ارائه خواهد شد.
این دو مجموعه در اصل با نگاهی آموزشی گردآوری و اجرا شده‌اند و در ابتدا قرار بود به صورت تکنوازی سنتور منتشر شوند، ولی با توجه به نقش اساسی تنبک در این مجموعه آثار شاید اجرای بدون تنبک آن‌ها خالی از لطف بود.  در این اثر به همت رجبی و دقت و ظرافت همیشگی ایشان این آثار به همان شکل گذشته خود گردآوری و ضبط شدند تا بسیاری از ویژگی‌های ساختاری این قطعات در قالب همنوازی حفظ شوند.
پیوند اصلی مقاله

test4418 test4387 test633