هشدار! برای استفاده بهتر از این وبسایت، باید JavaScript در مرورگر شما فعال باشد.

نوای نی – علی فربود نیا

نوای نی – علی فربود نیا

Navaye-Ney

 

نوای نی

قطعاتی برای نی

تالیف : علی فربودنیا

نگارش نت : علی فربودنیا

تصحیح و ویرایش : علیرضا جواهری

ناشر : چکاد هنر

لیتوگرافی : هنر گرافیک

چاپ : مهتاب

صحافی : مهتاب

نوبت چاپ : اول، بهار ۱۳۹۰

_________________________________

فهرست قطعات

۱-      تمرین چهارگاه

( علی فربودنیا )

۱۵

۲-     تمرین چهارگاه

( علی فربودنیا )

۱۶

۳-     تمرین ماهور

( علی فربودنیا )

۱۷

۴-     تمرین سه گاه

( علی فربودنیا )

۱۸

۵-     تمرین سه گاه

( علی فربودنیا )

۲۰

۶-     پیش درآمد ماهور

( سعید هرمزی )

۲۱

۷-     پولکا

( درویش خان )

۲۳

۸-     چهارمضراب ماهور

( ابوالحسن صبا )

۲۵

۹-     پیش درآمد چهارگاه

( حسین یاحقی )

۲۸

۱۰-  دختر ژولیده

( علی نقی وزیری )

۳۱

۱۱-  ضربی چهارگاه

( رکن الدین مختاری )

۳۵

۱۲-  رنگ چهارگاه

( رکن الدین مختاری )

۴۰

۱۳-  رنگ سه گاه

( درویش خان )

۴۳

۱۴-  دوضربی بیات ترک

( ابوالحسن صبا )

۴۶

۱۵-  رنگ بیات ترک

( ابوالحسن صبا )

۴۸

۱۶-  رنگ بیات ترک

( رکن الدین مختاری )

۵۰

۱۷-  پیش درآمد ابوعطا

( درویش خان )

۵۲

۱۸-  چهارمضراب ابوعطا

( ابوالحسن صبا )

۵۶

۱۹-  رنگ ابوعطا

( درویش خان )

۵۸

۲۰-  رنگ هشتری

( ردیف میرزا عبدا…)

۶۱

_____________________________________

مقدمۀ نویسنده

« به نام خداوند دوست دار هنر»

با سلام و درود فراوان به هنرآموزان و دوست داران موسیقی ایرانی.

با نگاهی مختصر به تاریخ موسیقی جهان می توان دریافت که این هنر همواره با گذر زمان دست خوش تغییر بوده و هست‏‏، البته این تغییرات در بیشتر موارد در جهت اعتلاء و غنای موسیقی انجام شده است. موسیقی ایرانی به ویژه در قرن اخیر شاهد نوآوری و تغییراتی به وسیله موسیقی دانان برجسته ای بوده است که این هنر ملی را ارتقاء داده اند وباعث شـــده اند نواهای کهن در بین نسل امروز مخاطبان بسیاری پیدا کند. همراه با این اتفاقات سازهای ایرانی هم برای اجرای هرچه بهتر موسیقی، کم و بیش تغییراتی داشته اند. در این میان ساز نی با توجه به محدودیت هایی که در اجرای کوک های مختلف دارد از این تغییرات تقریبا بی بهره بوده است و همچنان مشکل اجرای دقیق بعضی کوک ها برای نوازندگان این ساز باقی مانده است. رسیدن به صدای مطلوب در این ساز عمری طلب می کند و اجرای دقیق قطعات تکنیکی عمری دیگر. از این روست که استقبال عمومی از این ساز کاهش پیدا کرده است و اغلب هنرجویان در مراحل مقدماتی یا متوسطه از ادامه کار دست کشیده و معمولا ساز دیگری را انتخاب می کنند. این واقعیتی است که طی هشت سال تدریس در شهرهای مختلف و صحبت با دیگر مدرسین این ساز به آن رسیده ام.

این جانب به عنوان شاگردی کوچک از مکتب نی نوازی استادانی بزرگ همچون : حسن کسایی، محمد موسوی، محمدعلی کیانی نژاد، حسن ناهید و … در این راه گام هایی برداشته ام که بدون شک خالی از اشکال نیست و نیاز به تکمیل و تصحیح دارد.

علی فربود نیا

_____________________

 

سوراخ کوچک :

همان طور که می دانیم نی دارای شش سوراخ است که چهار سوراخ بالایی توسط دست بالا ( که معمولا دست چپ است ) و دو سوراخ دیگر توسط دست پایین گرفته می شود که در این بین انگشت وسط دست پایین به همراه شصت، نقش نگهدارنده و تعادلی دارند و معمولا ثابت فرض می شوند. اما انگشتان کوچک ( انگشت چهارم ) در دو دست آزاد هستند. انگشت چهارم دست بالا، اگر روی ساز قرار بگیرد بین نت های Fa و Mi خواهد بود که عملا فاصله پرکاربردی در موسیقی ایرانی بین این دو نت وجود ندارد، اما در مورد انگشت چهارم دست پایین ماجرا به این شکل نیست.

 با ایجاد سوراخی هم مرکز با انگشت چهارم می توان نت های      (GDo و GSol ) و یا (   Re  و   La ) را ایجاد کرد. اما با توجه به محدودیت در اجرای نت های (   Re  و   La ) در تمامی محدوده ی صوتی نی و هم چنین پرکاربرد بودن این دو نت در کوک های متداول  ( به ویژه راست کوک ها ) اندازه این سوراخ را طوری تنظیم کــرده ام که  Re  ( در صدای ۴,۲,۱ ) و    La ( در صدای ۳ ) شنیده شود.

با توجه به مطالب گفته شده این پرسش مطرح می شود که آیا بدون ایجاد سوراخ جدید اجرای نت هایRe   و    La  امکان پذیر نبوده است؟

البته نی نوازان و هنر آموزان می دانند که در صدای بم و پس غیث گرفتن نتRe   به طور شفاف کاری بس دشوار است و در طول یک قطعه با تمپوی بالا نزدیک به غیر ممکن است، اما نتLa   در صدای غیث که با نیمه بازگذاشتن سوراخ به وسیله انگشت اخذ می شود معایبی دارد که در ذیل به آن اشاره می شود:

۱-       برصدا دهی ساز اثرمنفی داردو شفافیت صدا را کاهش می دهد.

۲-    گرفتن نت   La درصدای غیث نیازمندگوشی دقیق است که سال ها موسیقی شنیده و نواخته باشد.

۳-   وقتی نت   La با iSi همراه می شود عملا انگشتان دست پایین به صورت نیمه، باز مــی شوند و این امر سرعت در نوازندگی را کاهش می دهد. ( در بعضی کوک ها مثل ( شور Sol ) : نت    Re هم اضافه  می شود که نواختن را در بعضی گوشه ها غیر ممکن می کند).

۴-   اجرای تریل Sol به   La در صدای غیث، با این روش امکان پذیر نیست ( همچنین تریل Do به   Re در دیگر صداها امکان پذیر نیست).

با توجه به مطالب گفته شده می توان دریافت که به وسیله سوراخ جدید و روش انگشت گذاری ‌آن، می توان دستگاه های مختلف را از کوک های جدید اجرا کرد و معایب گفته شده را رفع نمود.

طریقه ایجاد سوراخ کوچک : (Re    و   La )

نیاز به توضیح است که در اکثر سازهای بادی، دست چپ بالا و دست راست پایین است. بهتر آن است که هنر آموزان جدید ساز نی، این الگو را رعایت کنند تا در آینده هماهنگی بیشتری جهت تغییرات احتمالی در این ساز ایجاد شود. پیشنهاد می شود قبل از این که سوراخ را ایجاد کنید چند روزی هنگام ساز زدن انگشت چهارم ( دست پایین ) را روی نی بگذارید و سعی کنید هنگام نواختن آن را ثابت نگه دارید.

نی را در حالت دست بسته بگیرید، حال انگشت چهارم را طوری روی نی قرار دهید که تحت کشش یا فشار نباشد و بر حالت عادی انگشتان دیگر نیز تاثیر سوئی نداشته باشد، سپس محل قرارگیری انگشت را علامت بزنید و با سوهان گرد کم قطر و ظریفی محل علامت زده را سوراخ کنید، ( بهتراست محل علامت زده، هم مرکز با انگشت چهارم باشد). سوراخ را به وسیله سوهان ( یا هر وسیله ی دیگرکه به چوب آسیب نرساند) به تدریج بزرگتر کنید و پس از هر تغییر کوچک در قطر سوراخ، نت   Re و  La را چک کنید. توجه شود که این کار با حوصله و دقت انجام گردد تا به انـدازه ای دقـیق‏ دست پـیـدا کـنید.

متاسفانه به دلیل متفاوت بودن قطر نی ها و استاندارد نبودن اندازه ی سوراخ ها ( و با توجه به حساس بودن سوراخ کوچک ) نمی توان الگویی برای تعیین محل دقیق آن ارائه داد.

در نظر داشته باشید هرچه قدر سوراخ را پایین تر ایجاد کنید باید قطر آن به همان نسبت بزرگتر شود تا صدای درست حاصل آید. قطر سوراخ کوچک در هر حال نباید از هفت میلی متر ( ۷mm )کوچک تر و از نه میلی متر ( ۹mm ) بزرگتر باشد.

مشخصات تقریبی این سوراخ در نی دیاپازون ( نی سل ) به شرح زیر است :

قطر سوراخ کوچک :  ۷mm

فاصله ی بالای سوراخ کوچک تا ابتدای سوراخ بعدی : ۹mm

 

انگشت گذاری جدید :

انگشت گذاری در مورد نت هایی غیر از (   Re و   La ) از الگوی معمول پیروی می کند با این تفاوت که انگشت چهارم دست پایین باید سوراخ کوچک را بسته نگه دارد و هنگام نواختن ثابت بماند. این امر نیاز به تمرین دارد و پس از چند هفته، مهارت کامل حاصل   می گردد، ( همچنین تمریناتی جهت تقویت انگشت چهارم لازم است ).

هنگامی که از نت   Re به جای Re استفاده می شود باید انگشت سوم دست پایین در صدای اوج و پس غیث ثابت بماند و انگشت چهارم که پیش از این ثابت بوده، جایگزین آن می گردد. ( این حالت شبیه تغییری است که در جایگزینی نت G Faبه جای Fa داشته ایم ).

در مورد نت   La در صدای غیث هم وضعیت این چنین است، یعنی انگشت سوم دست پایین در صدای غیث ثابت می شود و انگشت چهارم جایگزین می گردد.

 

توضیحی در مورد نام گذاری نی ها :

تا کنون در نام گذاری کوک های مختلف نی، نت ( Sol ) مبنا قرار گرفته است.

به عنوان مثال سازی که نت سل آن با نت (GFa ) دیاپازون هم صدا باشد، نی (G Fa) نام دارد.

با توجه به اینکه در هم نوازی، نوازندگان دیگر سازها اغلب نت      ( Do ) را به عنوان پایه در نظر می گیرند، مبنا قرار دادن نت (Sol ) برای نام گذاری باعث سردرگمی هنرجویان نی می شود. بهتر آن است که نام گذاری نی ها براساس نت (Do ) باشد تا هم در کوک کردن آن با دیگر سازها و همچنین نت نویسی آهنگ سازان برای این ساز سهولت ایجاد شود.

به عنوان مثال : نی ایی که نت ( Do ) آن با نت ( Si ) دیاپازون هم صدا باشد نی ( Si ) نامیده می شود. ( لازم به توضیح است در سازهای جهانی ایی که نت نویسی برای آن ها انتقالی است از این الگو پیروی می شود. برای مثال : کلارینت ( سی بمل ) سازی است که نت ( Do ) آن با نت ( Sii ) دیاپازون هم صدا باشد).

نی اصلاح شده مصنوعی (البرز ) :

نی گیاهی است طبیعی و عوامل انسانی دخل و تصرف قابل توجهی در شکل گیری آن هنگام رشد و نمو ندارند. مهم آن که هیچ دو نی ای در دنیا مانند هم نخواهد بود و نی ها دقیقا همانند آثار انگشت انسان ها با یکدیگر متفاوتند که صد البته پس از اتمام مراحل ساخت است که تازه خطاهای سازنده به غیرقابل پیش بینی بودن فرم داخلی این گیاه محرز می گردد.

البرز فنایی، عضو دفتر نمایندگی در فدراسیون جهانی مخترعین       ( IFIA ) ایران و برنده چندین مدال بین المللی، نی اصلاح شده مصنوعی را به عنوان منتخب اثر پژوهشی خود در زمینه موسیقی تقدیم علاقه مندان این ساز می دارد.

برخی از مزایای نسل نوین این ساز :

۱-  جلوگیری از رشد و تکثیر برخی عوامل بیماری زا مانند باکتری ها، قارچ ها و میکروب ها در داخل نی. ( لازم به توضیح است نی سنتی به دلیل دارا بودن بافت سلولزی و نفوذ پذیری در برابر رطوبت، محل مناسب برای تکثیر عوامل مذکور می باشد و گاهی سیاه شدن داخل نی و بوی نامطبوع آن نیز خود مؤید این قضیه است ).

۲-   استحکام فوق العاده و عدم آسیب پذیری در برابر رطوبت.

۳-   عدم ایجاد تولرانس کیفی در پروسه ی تولید و یک نواختی محصول در هر تیراژی.

۴-  امکان دخیل بودن سلیقه ی نوازنده در سوراخ کردن نی، بدون وصله کردن سوراخ ها. ( دقیقا همین نی به صورت خام نیز در دسترس می باشد که نوازنده می تواند پس از نوازندگی با نوع سوراخ شده آن و پیدا کردن ذهنیت کافی از فواصل، نی جدید را به سلیقه خود سوراخ کند).